موضوع : |

موضوع : |

عُجب حقیقت عجب و اقسام آن - فرق عُجب با اِدلال[1] :
صفت عجب معمولا هنگامی حاصل مى‏شود كه عمل از شائبه ریا خالص شود .
عجب عبارت است از بزرگ دانستن نعمت و تكیه بر آن و فراموش كردن نسبت نعمت با نعمت دهنده.
در كتاب كافى از على بن سوید روایت شده كه از حضرت ابن الحسن امام موسى كاظم - علیه السّلام- درباره عجبى كه عمل را باطل مى‏كند پرسیدم.
حضرت فرمود: عجب داراى درجاتى است، بعضى از آن درجات این است كه كارهاى زشت انسان در نظر زیبا جلوه كند و او آنها را نیكو ببیند، درجه دیگرش آن است كه انسان به خدا ایمان آورد و به خاطر ایمانش بر خدا منّت گذارد در حالى كه خدا بر او منّت دارد.
اما اگر كسى از زوال نعمت در هراس باشد یا بترسد كه نعمتش مكدّر شود یا از این جهت كه نعمت را از جانب خدا مى‏داند خوشحال باشد، در این صورت دچار عجب نشده چون گفتیم عجب بزرگداشت نعمت با فراموش كردن نسبت آن به خداست.
اگر اضافه بر عجب این حالت در انسان پیدا شود كه خود را نزد خدا محقّ بداند و فكر كند كه نزد خدا منزلتى دارد بطورى كه در دنیا از عملش توقع كرامت داشته باشد و بیش از آن كه فاسقان را مستحقّ ناملایمات مى‏داند خود را مستحقّ بداند كه به هیچ ناخوشایندى گرفتار نشود این حالت ادلال نامیده مى‏شود.
چنین شخصى به خاطر وجاهتى كه براى خویش در نزد خدا قائل است بر آن ذات مقدس جرئتى پیدا مى‏كند.
یك مثال براى عجب و ادلال:
گاهى انسان به دیگرى هدیه‏اى مى‏دهد كه در نظرش بسیار با اهمیت جلوه مى‏كند و لذا بر او منّت مى‏نهد، این شخص در این صورت دچار عجب و خود پسندى شده است.
اگر علاوه بر منّت او را به خدمت گیرد و از او انتظاراتى داشته باشد یا به نظرش بعید باشد كه آن شخص در خدمت او كوشش نكند دچار ادلال شده است.
آفات و مضرات عجب بسیار است.
عجب است كه انسان را به كبر مى‏خواند (چه اینكه عجب یكى از عوامل كبر است) و از كبر آفات بسیار به وجود مى‏آید از جمله باعث مى‏شود انسان گناهان خویش را فراموش كرده به آنها اهمیت ندهد زیرا خود را از بررسى اعمال خود بى‏نیاز مى‏داند.
دیگر اینكه طاعات و عبادات را در نظر انسان بزرگ مى‏كند و باعث مى‏شود كه انسان به خاطر عباداتش بر خدا منّت نهد و همین براى نقصان یك انسان كافى است.
همچنین عجب و خود پسندى اگر به واسطه عبادات حاصل شود، انسان را از دریافت آفات آنها كور مى‏كند كسى كه دچار عجب است خود را فریب مى‏دهد و با پروردگارش خدعه مى‏كند و خود را از مكر خدا (عذاب الهى) در امان مى‏داند و از عقاب خدا غافل مى‏شود.
در صورتى كه قرآن عظیم مى‏فرماید: لا یَأْمَنُ مَكْرَ اللَّهِ الا القَوْمُ الخاسِرُونَ [2].
همچنین انسان را از مشورت، استفاده از دیگران و یادگیرى باز مى‏دارد و سبب مى‏شود كه همیشه در ذلّت جهل باقى بماند.
و چه بسا كسانى كه از نظریه اشتباهى خود در اصول یا فروع دچار عجب مى‏شوند و سبب هلاكت خود را فراهم مى‏كنند.
آیات و روایاتى كه در نكوهش عجب وارد شده :
خداى تعالى در مقام ردّ و مذمّت مى‏فرماید: وَ یَوْمَ حُنَیْن اذْ اعْجَبَتْكُمْ كَثْرتُكُمْ [3].
و مى‏فرماید: وَ ظَنُّوا انَّهُمْ مانِعَتُهُمْ حُصُونُهُمْ مِنَ اللَّهِ فَاتاهمُ اللَّهُ مِنْ حَیْثُ لَمْ یَحْتَسِبُوا [4].
در این آیه كفار را مذمّت مى‏كند كه از قلعه‏ها و شوكت خود دچار عجب شده بودند.
و مى‏فرماید: الّذِینَ ضَلَّ سَعْیُهُمْ فِى الْحَیاه الدّنْیا وَ هُمْ یَحْسَبُونَ انَّهُمْ یُحْسِنُونَ صُنْعا [5].
و مى‏فرماید: ا فَمَنْ زُیّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ فَرَآهُ حَسَنا [6].
حالتى كه در این آیه شریفه مطرح شده ناشى از عجب است.
نبىّ گرامى اسلام صلى اللّه علیه و آله و سلّم مى‏فرماید: سه چیز است كه باعث هلاكت مى‏شوند.
بخلى كه از آن اطاعت شود، هوى و هوسى كه از آن پیروى شود، خود پسندى [7].
و مى‏فرماید: اگر گناه نكنید بزرگتر از گناه بر شما مى‏ترسم: خود پسندى خود پسندى [8].
امام صادق علیه السّلام مى‏فرماید: خداى تعالى مى‏دانست كه گناه از عجب و خود پسندى براى مؤمن بهتر است و اگر چنین نبود هرگز مؤمنى را به گناه مبتلا نمى‏كرد [9].
و مى‏فرماید: هر كس دچار عجب شود هلاك شده است [10].
و مى‏فرماید: گاهى انسان گناه مى‏كند و پشیمان مى‏شود سپس عملى نیك انجام مى‏دهد و خوشحال مى‏شود، به علت همین سرور و شادمانى از حالى كه قبل از عمل نیك داشت تنزّل مى‏كند پس اگر بر آن حال گناه باقى مى‏ماند برایش بهتر بود.
و مى‏فرماید: عالمى نزد عابدى آمده از او پرسید: نمازت چگونه است؟ عابد گفت: آیا از چون منى درباره نمازش سؤال مى‏كنى در حالى كه از فلان وقت خدا را عبادت مى‏كنم.
پرسید: گریه‏ات چگونه است؟ جواب داد: مى‏گریم تا اشكم جارى مى‏شود.
عالم گفت: اگر در حال ترس از خدا مى‏خندیدى از این گریه در حال ادلال بهتر بود زیرا چیزى از عمل شخص مدلّ بالا نمى‏رود.
از امام باقر علیه السّلام یا امام صادق علیه السّلام است: دو نفر وارد مسجد شدند در حالى كه یكى عابد بود و دیگرى فاسق سپس از مسجد خارج شدند در حالى كه فاسق به مرتبه صدیقین رسیده بود و عابد فاسق گشته بود زیرا عابد در حالى داخل مسجد شد كه با فكر در عبادتش دچار ادلال بود ولى فكر فاسق در پشیمانى از كرده خود بود و از گناهان خود استغفار مى‏كرد.
از امام صادق علیه السّلام است كه رسول اكرم صلى اللّه علیه و آله و سلّم فرمود:
حضرت موسى علیه السّلام نشسته بود كه ابلیس با شنلى رنگارنگ نزد او آمد وقتى نزدیك موسى رسید شنل را برداشت و سلام كرد.
موسى علیه السّلام فرمود: كیستى؟ عرض كرد: ابلیس.
فرمود: خدا تو را به كسى نزدیك نكند.
عرض كرد: به خاطر منزلتى كه نزد خدا دارى براى عرض سلام آمده‏ام.
پرسید این شنل چیست؟ عرض كرد: بوسیله آن قلوب مردم را مى‏ربایم.
فرمود: چه گناهى است كه اگر انسان آن را انجام دهد تو بر او مسلّط و مستولى مى‏شوى.
عرض كرد: هنگامى كه دچار عجب و خود پسندى شود و عباداتش در نظرش زیاد جلوه كند و گناهانش در نظرش كوچك شود.
و باز آن حضرت مى‏فرماید:
خداى تعالى به داود علیه السّلام فرمود: اى داود گناهكاران را مژده بده كه من توبه پذیرم و گناهان را مى‏بخشم و صدّیقین را بترسان كه از اعمالشان دچار عجب نشوند بدرستى كه هر بنده‏اى را براى حساب نگاه دارم هلاك خواهد شد.
در كتاب مصباح الشریعه از امام صادق علیه السّلام روایت شده:
تعجب مى‏كنم از كسى كه دچار عجب و خود پسندى مى‏شود در حالى كه نمى‏داند عاقبتش چگونه خواهد بود كسى كه دچار عجب شود از راه هدایت و ارشاد منحرف شده و ادعاى بى‏جا كرده است و كسى كه ادعاى ناحقّ كند دروغگوست اگر چه ادعاى خود را مخفى كند و هر چند زمان بسیار بر او بگذرد. اولین معامله‏اى كه با خود پسند انجام مى‏شود این است كه آنچه را كه بدان مى‏نازد از او مى‏گیرند تا بداند كه عاجز فقیرى بیش نیست و بر علیه خود شهادت دهد تا حجت خدا درباره‏اش محكم‏تر شود همانگونه كه با ابلیس عمل شد.
عجب گیاهى است كه دانه‏اش كفر و زمینش نفاق و آبش سركشى و شاخه‏هایش جهل و برگ‏هایش گمراهى و میوه‏اش لعنت و خلود در آتش است.
پس كسى كه عجب را برگزیند بذر كفر در مزرعه نفاق پاشیده و چاره‏اى ندارد جز آنكه میوه آن را بچیند.
خلاصه‏اى در معالجه عجب :
عجب مرضى است كه جز نادانى محض علت دیگرى ندارد بنا بر این درمانش علم و معرفت است زیرا علاج هر مرض با ضد علت آن ممكن است. در این بحث عجب را فقط در مورد افعالى فرض مى‏كنیم كه تحت اختیار انسان هستند مثل عبادات كه از آنها به ورع و تقوى و عبادت تعبیر مى‏شود. زیرا عجب به واسطه این افعال بیشتر از افعالى است كه چون جمال و قدرت و اصل و نسب از اختیار انسان خارجند.
عجب انسان به خاطر عمل یا از آن جهت است كه خود را محل تحقق و مجراى وقوع آن عمل مى‏داند یا از آن جهت است كه خود را سبب آن عمل مى‏پندارد و آن عمل را ناشى از قوت و قدرت خود مى‏داند.
اگر انسان از جهت اول دچار عجب شده باید بداند كه گرفتار جهل شده است زیرا محل همیشه در تسخیر اراده دیگرى است و از جهت دیگرى است كه عمل در او پیدا مى‏شود و انجام مى‏یابد و او دخالتى در ایجاد عمل ندارد پس چگونه به خاطر چیزى كه به او مربوط نمى‏شود عجب مى‏ورزد.
و اگر از جهت دوم دچار خود پسندى شده سزاوار است بیندیشد كه قوّه و قدرت، و اراده و اعضا و اسباب دیگرى كه موجب ایجاد عمل مى‏شوند از كجا به او عطاء شده‏اند و اگر پى‏برد كه تمام این‏ها نعمت‏هائى هستند از جانب خداى تعالى كه بدون استحقاق قبلى به او عطا شده سزاوار است عجبش به خاطر جود و كرم و فضل خداى تعالى باشد كه بدون استحقاق این همه نعمت به او بخشیده.
گاهى انسان گمان مى‏كند چون نسبت به خدا محبّت داشته است خداى تعالى او را به عبادت موفّق كرده است راه علاج این مورد این است كه از خود بپرسد محبّت را چه كسى در قلبش آفریده.
اوست كه محبت خود را در قلب انسان جاى مى‏دهد پس همانطور كه عبادت نعمتى است از خدا محبت هم نعمتى است از او كه بدون استحقاق به بنده‏اش عطا مى‏كند زیرا كه بنده را در كسب آنها و در حفظ آنها دخالتى نیست پس سزاوار است كه عجب به خاطر وجود خداى تعالى باشد كه وجود انسان و صفات و اعمال و اسباب و علل عملش را به او عطاء كرده است.[1] . ادلال به معنى ناز و كرشمه و نترسیدن از خدا به خاطر اعتمادى كه بر اعمال و عبادت براى انسان حاصل مى‏شود چنانچه گویى او را بر خدا حقّى است كه با وجود آن جاى هیچ خوف و هراسى نیست.
[2]. از عقاب الهى غافل نمى‏شوند مگر زیانكاران. (سوره اعراف، آیه 99).
[3]. و روز حنین كه فریفته و مغرور كثرت خود شدید. (سوره توبه، آیه 25).
[4] . آنها گمان مى‏كردند حصارهایشان ایشان را در مقابل خدا حفظ خواهد كرد ولى خدا از جانبى به سراغشان آمد كه آنها گمان نمى‏كردند.
(سوره حشر، آیه 2).
[5] . زیانكارترین مردم كسانى هستند كه كوشش آنها در راه زندگى دنیا تباه شده ولى گمان مى‏كنند كه نیكوكارى مى‏كنند. (سوره كهف، آیه 104).
[6] . آیا كسى كه كردار زشتش در نظرش زینت داده شده و آن را نیكو پنداشته است؟ (سوره فاطر، آیه 8).
[7] . ثلاث مهلكات شحّ مطاع و هوى متّبع و اعجاب المرء بنفسه.
[8] . لو لم تذنبوا لخشیت علیكم ما هو اكبر من ذلك العجب العجب.
[9] . انّ اللّه تعالى علم انّ الذّنب خیر للمؤمن من العجب و لو لا ذلك ما ابتلى مؤمنا بذنب ابدا.
[10] . من دخله العجب هلك.
سيد عبدالله شبر - كتاب اخلاق ، ص275

منبع : سایت تفریحی پرشین بلژیک

موضوع : |

ظلم و ستم ظلم در اصل لغت، به معنی كار بی‏جاكردن، و تعدّی نمودن از حد وسط است. و ظلم به این معنی، جامع همه رذایل، و مرتكب شدن هر یك از قبایح شرعیه و عقلیه را شامل می شود. و این، ظلم به معنی اعمّ است.
و برای ظلم، معنی دیگری نیز هست كه عبارت است از: ضرر و اذیّت رسانیدن به غیر، از قبیل: كشتن و یا زدن، یا دشنام و فحش دادن، یا غیبت او را كردن، یا مال او را به غیر حق تصرف كردن و گرفتن، یا غیر این‏ها از كردار یا گفتاری كه باعث اذیّت غیر باشد.
و این، ظلم به معنی اخص است.
و بیشتر آنچه در آیات و اخبار، و عرف مردم ذكر می‏شود این معنی مراد است. و باعث این ظلم، اگر عداوت و كینه باشد از نتایج قوه غضبیّه خواهد بود. و اگر موجب آن، حرص و طمع در مال باشد از جمله رذایل قوه شهویّه محسوب خواهد شد.
به هر حال، به اجماع همه طوایف عالم، و به اتفاق همه اصناف بشر، ظلم از همه معاصی بزرگتر، و عذاب آن شدید تر، و پشیمانی آن بیشتر، و وبال آن بالاتر است. در جاهای زیادی از قرآن بر ظالمین لعن شدید وارد، و در احادیث متواتره ذمّ عظیم و تهدید بر آن ثابت است. و اگر هیچ تهدیدی بر آن نباشد، همین آیه مبارك برای طایفه ظالمین كافی است كه پروردگار جبّار می‏فرماید:
«وَ لا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ غافِلا عَمَّا یَعمَلُ الْظّالِمُونَ انَّما یُؤَخِّرُهُمْ لِیَوْمٍ تَشْخَصُ فیهِ الابْصارُ مُهْطِعینَ مُقْنِعی رُؤُسِهِمْ لا یَرْتَدُّ إلَیْهِمْ طَرْفُهُمْ وَ افْتِدَتُهُمْ هُواءٌ»[1] .
خلاصه معنی آن كه: «گمان مكن كه پروردگار، غافل است از كرده ظالمان و ستمكاران نه چنین است، و این مهلتی كه به ایشان داده به جهت آن است كه: عذاب و سزای عمل ایشان را به روزی اندازد كه در آن چشمها به كاسه سر می‏جهد. و همه مردمان در آن روز شتابان خواهند بود. یعنی از حیرانی و سرگردانی آرام و سكون نخواهند داشت و به هر طرف خواهند دوید. و چشمهای ایشان باز خواهد ماند، و قدرت نخواهند داشت كه: چشمهای خود را به هم گذارند. و دلهای ایشان از شدّت خوف و فزع، پریده خواهد بود و از عقل و هر چیزی خالی خواهد بود». و باز حق - سبحانه و تعالی - می‏فرماید: «وَ سَیَعْلَمُ الَّذینَ ظَلَمُوا ای مُنْقَلَبٍ یَنْقَلِبُونَ»[2] یعنی: «زود باشد بدانند آنان كه ظلم و ستم كردند، كه بعد از موت بازگشت ایشان به كدام مكان خواهد بود». آری: بازگشت ظالم، البته به آتش سوزنده، و مار و عقرب گزنده خواهد بود. و ستم بر بندگان خدا، و چشم داشت آمرزش در روز قیامت، نیست مگر از حمق و سفاهت.
مكن بد كه بد بینی ای یار نیك كه ناید ز تخم بدی بار نیك
از كامل كننده مكارم اخلاق، و مبعوث بر همه آفاق، پیامبر اكرم ـ صل الله علیه و آله ـ مروی است كه: «پست‏ترین و ذلیل‏ترین خلق در نزد خدا كسی است كه: امر مسلمانان در دست او باشد و میان ایشان به راستی رفتار نكند». و در حدیثی دیگر از آن سرور مروی است كه: «ظلم و جور كردن در یك ساعت، بدتر است در نزد خدا از شصت سال گناه». و فرمود كه: «هر كه از انتقام و مكافات بترسد، البته از ظلم كردن باز می‏ایستد». چون منتقم حقیقی البته انتقام هر ظلمی را می‏كشد. و مكافات ظالم را به او می‏رساند.
چو بد كردی مباش ایمن ز آفات كه واجب شد طبیعت را مكافات
از جانب خداوند معبود، وحی به حضرت داود رسید كه: «به اهل ظلم بگو: مرا یاد نكنند كه بر من واجب است یاد كنم هر كه مرا یاد بكند. و یاد كردن ظالمین، به لعن كردن ایشان است.
در هنگامی كه حضرت سیّد سجاد - علیه السّلام - را وفات رسید به حضرت امام محمد باقر - علیه السّلام - فرمود كه: «زنهار، ای فرزند كه ظلم نكنی بر كسی، كه دادرسی به غیر از خدا نداشته باشد». زیرا كه او را چون كسی دیگر نباشد، دست به درگاه مالك الملوك بر می‏دارد و منتقم حقیقی را بر سر انتقام می‏آورد. هان، هان ای آنكه زمام اختیار مردم در دست داری تا بیچارگان بی‏كس را نیازاری، كه كس بی‏كسان در مقام آزار تو برآید.
دردمندان بلا زهر هلاهل نوشند قصد این قوم خطا باشد هین تا نكنی
منجنیق آه مظلومان به صبح زود گیرد ظالمان را در حصار
از حضرت امام محمد باقر - علیه السّلام - مروی است كه: «هیچ كس نیست كه به دیگری ظلم كند مگر اینكه خدا به آن ظلم او را می‏گیرد، در جان یا مال او». مردی كه مدتی فرماندار محلی بود به خدمت آن امام بزرگوار عرض كرد كه: «آیا توبه ای برای من هست؟ فرمود نه، تا هر كه بر ذمّه تو حقی دارد به او برسانی». و نیز از آن حضرت روایت شده است كه: «آنچه مظلوم از دین ظالم می‏گیرد بیش از آن چیزی است كه ظالم از مظلوم می‏ستاند». و از حضرت امام جعفر صادق - علیه السّلام - منقول است كه: «در تفسیر قول خدای - عزّ و جلّ - «انَّ رَبَّكَ لَبِالْمِرْصادِ» 89: 14 فرمودند كه: پلی بر صراط هست كه از آن نمی‏گذرد بنده‏ای كه بر گردن او مظلمه باشد(بنده ای كه به مردم ظلم كرده و حق آنها را گرفته باشد». و فرمود كه: «هیچ ظلمی شدیدتر و بدتر از ظلمی نیست كه بر كسی باشد كه یاوری بجز خداوند قهار نیابد». و نیز فرمود كه: «هر كه بخورد مال برادر خود را به ناحق و به او رد نكند، خواهد خورد در روز قیامت جرقه ای از آتش دوزخ را». و از آن جناب مروی است كه: «پروردگار عالم - جلّ شأنه - وحی فرستاد به پیغمبری از پیغمبران، كه در مملكت پادشاه جبّاری بود، كه برو به نزد این مرد جبّار و به او بگو كه: من تو را وانداشته‏ام برای ریختن خون بی‏گناهان و گرفتن اموال مردمان، بلكه تورا صاحب اختیار كردم به جهت آنكه صداهای مظلومان را از درگاه من بازداری.
و ناله‏های ایشان را كوتاه كنی. من نخواهم گذشت از ظلمی كه بر احدی شود، اگر چه از جمله كفّار باشد». آری: پادشاهی، حكم شبانی دارد، كه آفریدگار عالم او را بر رعیّت گماشته و از او محافظت ایشان را خواسته. و چنانچه اندكی در حفظ و حراست ایشان سهل انگاری و مسامحه نماید به زودی دست او را از شبانی ایشان كوتاه فرماید و در روز محاسبه روز قیامت حساب جزء جزء را از او می‏طلبد.
میازار دهقان به یك خردله[3] كه سلطان، شبان است و دهقان گله
چو پرخاش بینند و بیداد از او شبان نیست، گرگ است، فریاد از او
شهی كه حفظ رعیت نگاه میدارد حلال باد خراجش كه مزد چوپانی است
و گر نه راعی خلق است, زهر مارش باد كه هر چه میخورد از جزیه مسلمانی‏ست
و نیز از آن حضرت مروی است كه فرمود: «هر كه بدی كند با مردمان و بر ایشان ستم روا دارد، اگر به او بدی كنند و ستمی به او برسد نباید ناراحت شود، چون فرزند آدم، آنچه را می‏كارد درو می كند و هیچ كس از تخم تلخ، میوه شیرین برنمی‏دارد. و تخم شیرین، بار تلخ نمی‏دهد».
اگر بد كنی چشم نیكی مدار كه هرگز نیارد گز، انگور بار
مپندارم ای در خزان كشته جو كه گندم ستانی به وقت درو
چه عجب نیست از بسیاری از أبناء زمان، كه انواع ظلم و ستم از ایشان به بیچارگان می‏رسد و اگر روزی ورق زمانه برگردد و دست ایشان از ظلم كوتاه شود، و روزگار در صدد مكافات برآید، آه و ناله ایشان از ثریا می‏گذرد. و زبان شكوه خالق و خلق را می‏گشاید. و بر كسانی كه اگر شفاعت مظلومی را در نزد ایشان می‏كرد به هیچ گونه قبول نمی‏كردند، اعتراض می‏كنند و ایشان را ملامت و سرزنش می‏نمایند كه آخر، چنین ظلمی بر ما می‏شود، و تو چنین ساكت نشسته‏ای چرا گریبان چاك نمی‏كنی و بر سر، خاك نمی‏ریزی و شورش و غوغا نمی‏نمائی؟
ببری مال مسلمان و چو مالت ببرند بانگ و فریاد بر آری كه مسلمانی نیست
برگشت اثر هر ظلمی، به خود ظالم یا به اولاد او
و غافل است از اینكه: هر ظلمی كه از كسی سرزد، البته روزگار، اثر آن را به او می‏رساند.
همچنان كه حضرت صادق - علیه السّلام - فرمودند كه: «هركه ستم كند، خداوند عالم مسلط می‏سازد بر او كسی را كه ظلم كند بر او، یا بر اولاد او، یا بر اولاد اولاد او.
(بلی: كجا با عدل خداوند عادل جمع می‏شود كه: زور مندی، زیر دستی را بیازارد، و دست آن بیچاره از مكافات او كوتاه باشد. و حضرت ملك الملوك بر آن مطلع باشد و در صدد انتقام او برنیاید؟
مكن خیره بر زیر دستان ستم كه دستی ست بالای دست تو هم
ستمگر جفا بر تن خویش كرد نه بر زیردستان دلریش كرد
مها زورمندی مكن با كهان كه بر یك نمط می‏نماند جهان
راوی گوید: چون حضرت چنین فرمودند، من عرض كردم كه: آن مرد، ظلم می‏كند و خدا ظلم را بر اولاد، و اولاد اولاد او مسلط می‏سازد؟ فرمود: بلی، خدای - تعالی - می‏فرماید «وَ لْیَخْشَ الَّذینَ لَوْ تَرَكُوا مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّیَّه ضِعافا خافُوا عَلَیْهِمْ فَلْیَتَّقُوا اللَّهَ وَ لْیَقُولُوا قَوْلا سَدیدا »[4] ، خلاصه معنی آنكه: باید بترسند كسانی كه هرگاه اولادی از ایشان بماند بی‏دست و پا، بر ایشان مهربان و ترسناك باشند، پس باید از خدای بپرهیزند و سخن نیك بگویند». و والد ماجد حقیر در جامع السعادات فرموده است كه: «ظاهر آن است كه: مؤاخذه اولاد به سبب ظلم پدران، مخصوص اولادی است كه به ظلم پدران خود راضی بوده‏اند. یا اولادی كه از ظلم پدر به ایشان اثری رسیده باشد، چون مالی كه به ایشان منتقل شده باشد». و بعضی از علما در سرّ این، گفته كه: دنیا دار مكافات و انتقام است، و باید مكافات هر ظلمی در دنیا بشود.[1] . سوره ابراهیم، آیه41و42 .
[2] . سوره شعراء، آیه 227 .
[3] . «خردل»، گیاهى است كه برگهایش شبیه برگ ترب اما كوچكتر، و دانه‏هاى ریز و قهوه‏اى رنگ دارد، (در اینجا مراد، دانه‏هاى آن است).
[4] . سوره نساء، آیه 9 .
با اندكي تلخيص از معراج السعاده - ملا احمد نراقي, ص338

منبع : سایت تفریحی پرشین بلژیک

موضوع : |

موضوع : |

شرك به خدا همچنان كه توحید، مراتب و درجات دارد شرك نیز به نوبه‌ خود مراتبی دارد كه از مقایسه‌ مراتب توحید با مراتب شرك به حكم «تُعْرَفُ الْأشْیاءُ بأضْدادِها»، هم توحید را بهتر می‌توان شناخت و هم شرك را.
تاریخ نشان می‌دهد كه در برابر توحیدی كه پیامبران الهی از فجر تاریخ به آن دعوت می‌كرده‌اند، انواع شرك‌ها نیز و جود داشته است.
الف) شرك ذاتی
بعضی از ملل به دو (ثنویّت) یا (تثلیث) یا چند اصل قدیم ازلی مستقلّ از یكدیگر قائل بوده‌اند؛ جهان را چند پایه‌ای و چند قطبی و چند كانونی می‌دانسته‌اند. ریشه‌ی این گونه اندیشه‌ها چه بوده است؟ آیا هر یك از این اندیشه‌ها انعكاس و نمایشگر وضع اجتماعی آن مردم بوده است؟ مثلاً آنگاه كه مردمی به دو اصل قدیم و ازلی و دو محور اصلی برای جهان قائل بوده‌اند، از آن رو بوده كه جامعه‌شان به دو قطب مختلف تقسیم می‌شده است و آنگاه كه به سه اصل و سه خدا معتقد بوده‌اند نظام اجتماعی‌شان نظام تثلیثی بوده است؟ یعنی همواره نظام اجتماعی به صورت یك اصل اعتقادی در مغز مردم انعكاس می‌یافته است و قهراً آنگاه كه اعتقاد توحیدی و «یك اصلیِ» جهان به وسیله‌ی پیامبران توحیدی مطرح شده است، هنگامی بوده كه نظام اجتماعی به یك قطبی گراییده است؟
این نظریه از نظریه‌ای فلسفی منشعب می‌شود كه ما در گذشته درباره‌ی آن بحث كرده‌ایم و آن اینكه جنبه‌های روحی و فكری انسان و نهادهای معنوی جامعه از قبیل علم و قانون و فلسفه و مذهب و هنر تابعی از نظامات اجتماعی ـ بالاخص اقتصادی ـ اوست و از خود اصالتی ندارند. در گذشته به این نظریه پاسخ داده‌ایم و چون برای فكر و اندیشه، برای ایدئولوژی و بالأخره برای انسانیت اصالت و استقلال قائل هستیم، این چنین نظریات جامعه شناسانه‌ای را برای شرك و توحید، بی‌اساس می‌دانیم.
البته اینجا مسأله‌ی دیگری هست كه با این مسأله نباید اشتباه شود و آن اینكه گاهی یك نظام اعتقادی و مذهبی وسیله‌ی سوءِ استفاده در یك نظام اجتماعی واقع می‌شود، همچنان كه نظام خاصّ بت پرستی مشركان قریش وسیله‌ای برای حفظ منافع رباخواران عرب بود، ولی گروه رباخواران از قبیل ابوسفیان‌ها و ابوجهل‌ها و ولید بن مغیره‌ها كوچكترین اعتقادی به آن بتها نداشتند و فقط برای حفظ نظام اجتماعی موجود از آنها دفاع می‌كردند. این دفاع‌ها عملاً آنگاه صورت جدی به خود گرفت كه نظام توحیدی ضد استثماری و ضد رباخواری اسلام طلوع كرد. بت پرستان كه بیشتر نابودی خود را می‌دیدند، حرمت و قداست معتقدات عامه را بهانه كردند. در آیات قرآن به این مسأله و این نكته فراوان اشاره شده است، مخصوصاً در داستان فرعون و موسی؛ ولی چنان كه می‌دانیم این مسأله غیر از آن مسأله است كه به طور كلی نظام اقتصادی زیر بنای نظام فكری و اعتقادی است و هر نظام فكری و اعتقادی عكس العمل جبری نظام اقتصادی و اجتماعی است.
آنچه مكتب انبیاء به شدّت آن را نفی می‌كند این است كه هر مكتب فكری الزاماً تبلور یافته‌ی خواست‌های اجتماعی است كه خود آن خواست‌ها به نوبه‌ی خود زاییده‌ی شرایط اقتصادی می‌باشند. بنابراین نظریه كه صد در صد نظریه‌ای ماتریالیستی است، مكتب توحیدی انبیاء نیز به نوبه‌ی خود تبلور یافته‌ی خواست‌های اجتماعی و مولود نیازهای اقتصادی زمان خودشان بوده است؛ یعنی رشد ابزار تولید منشاء یك سلسله خواست‌های اجتماعی شده است كه می‌بایست به صورت یك اندیشه‌ی توحیدی شوند. انبیاء، پیش قراولان و در واقع مبعوثان این نیاز اجتماعی و اقتصادی می‌باشند و این است معنی زیر بنای اقتصادی داشتن یك فكر و عقیده و اندیشه و از آن جمله اندیشه‌ی توحید.
قرآن به حكم این كه برای انسان قائل به فطرت است و فطرت را یك بُعد وجودی اساسی انسان می‌شمارد كه به نوبه‌ی خود منشإ یك سلسله اندیشه‌ها و خواست‌هاست، دعوت توحیدی انبیاء را پاسخ‌گویی به این نیاز فطری می‌داند و برای توحید، زیربنایی جز فطرت توحیدیِ عمومیِ بشر قائل نیست. قرآن به حكم اینكه برای انسان فطرت قائل است، شرایط طبقاتی را عامل جبری یك فكر و یك عقیده نمی‌شمارد. و اگر شرایط طبقاتی جنبه‌ی زیر بنایی داشته باشند و فطرتی در كار نباشد، هر كسی جبراً شاهین اندیشه‌اش و عقربه‌ی تمایلاتش به آن سو متمایل می‌شود كه پایگاه طبقاتی او اقتضا دارد. در این صورت، اختیار و انتخابی در كار نیست؛ نه فرعون‌ها مستحقّ ملامت‌اند و نه ضدّ فرعون‌ها شایسته‌ی تحسین و ستایش، زیرا انسان آنگاه مستحق ملامت و یا سزاوار تحسین است كه بتواند غیر آن چه هست باشد؛ اما اگر نتواند جز آنچه هست باشد ـ مثل سیاهیِ سیاه پوست و سفیدیِ سفید پوست ـ نه مستحقّ ملامت است و نه شایسته‌ی ستایش. ولی می‌دانیم كه انسان محكوم به اندیشه‌ی طبقاتی نیست؛ می‌تواند بر ضدّ منافع طبقاتی خود شورش كند، همچنان كه موسای بزرگ شده در تنعّمِ فرعونی چنین شورشی‌ای بود. این خود دلیل بر این است كه مسأله‌ی زیر بنا و رو بنا علاوه بر اینكه انسانیت انسان را از او سلب می‌كند، خرافه‌ای بیش نیست.
البته این به این معنی نیست كه وضع مادی و وضع فكری در یكدیگر تأثیر ندارند، از یكدیگر بیگانه و در یكدیگر غیر مؤثرند؛ بلكه به معنی نفی زیر بنا بودن یكی و رو بنا بودن دیگری است، و گرنه این خود قرآن است كه می‌گوید:
«إِنَّ الْإِنْسانَ لَیَطْغى ـ أَنْ رَآهُ اسْتَغْنى»[1]
«انسان وقتی كه خود را بی‌نیاز و متمكّن می‌بیند طاغی می‌گردد.»
قرآن نقش خاص ملأ و مترفین را در مبارزه با پیامبران و نقش خاصّ مستضعفین را در حمایت آنها تأیید می‌كند ولی به این وجه كه فطرت انسانی را ـ كه شایستگی دعوت و تذكر به انسان می‌دهد ـ در همه قائل است. تفاوت دو گروه در این است كه در عین اینكه «مقتضای» پذیرش دعوت، به حكم فطرت در هر دو گروه هست، یك گروه از نظر روحی از یك مانع بزرگ یعنی منافع مادی موجود و امتیازات ظالمانه‌ی تحصیل شده باید بگذرد (گروه ملأ و مترف)، اما گروه دیگر چنین مانعی جلو راه ندارد ـ و به قول سلمان: «نَجَی الْمُخْفونَ» (سبكباران نجات یافتند) ـ بلكه علاوه بر آنكه مانعی جلو راه پاسخگویی مثبت به فطرتشان نیست، مقتضی علاوه‌ای دارند و آن اینكه از وضع زندگانی سختی به وضع بهتری می‌رسند. این است كه اكثریت پیروان پیامبران مستضعفانند، ولی همواره پیامبران از میان گروه دیگر حامیانی به دست آورده و آنها را علیه طبقه و پایگاه طبقاتی‌شان شورانیده‌اند، همچنان كه گروهی از مستضعفان به صف دشمنان انبیاء در اثر حكومت یك سلسله عادات و تلقینات و گرایش‌های خونی و غیره پیوسته‌اند. قرآن دفاع فرعون‌ها و ابوسفیان‌ها را از نظام شرك آلود زمان خودشان ـ كه احساسات مذهبی مردم را علیه موسی و خاتم الانبیاء تحریك می‌كردند ـ ‌به این معنی تلقی نكرده است كه اینها چون وضع طبقاتی‌شان آن بود جز آن نمی‌توانستند بیندیشند و خواست‌های اجتماعی‌شان در آن عقاید متبلور شده بود، بلكه تلقی قرآن این است كه اینها دغل بازی می‌كردند و در عین اینكه حقیقت را به حكم فطرت خدادادی می‌شناختند و درك می‌كردند، در مقام انكار برمی‌آمدند «وَ جَحَدوا بِها وَ اسْتَیْقَنَتْها اَنْفُسُهُمْ».[2] قرآن كفر آنها را «كفر جحودی» می‌داند، یعنی انكار زبان در عین اقرار قلب، و به عبارت دیگر، این انكارها را نوعی قیام علیه حكم وجدان تلقی می‌كند.
یكی از اشتباهات بزرگ این است كه برخی پنداشته‌اند قرآن اندیشه‌ی ماركسیستیِ «ماتریالیسم تاریخی» را می‌پذیرد. ما در بخش دیگری از بحث‌های «جهان بینی اسلامی» كه درباره‌ی «جامعه و تاریخ» از نظر اسلام به بررسی می‌پردازیم، به تفصیل درباره‌ی این موضوع بحث خواهیم كرد. این نظریه نه با واقعیت‌های عینی تاریخ منطبق است و نه از نظر علمی، قابل دفاع.
به هر حال، اعتقاد به چند مبدئی، شرك در ذات است و نقطه‌ی مقابل توحید ذاتی است. قرآن آنجا كه اقامه‌ی برهان می‌كند (برهان تمانع) و می‌گوید:
«لَوْ كانَ فِیهِما آلِهَهٌ إِلاَّ اللَّهُ لَفَسَدَتا»[3] در برابر این گروه اقامه‌ی برهان می‌كند. این گونه اعتقاد سبب خروج از جرگه‌ی اهل توحید و از حوزه‌ی اسلام است. اسلام شرك ذاتی را در هر شكل و هر صورت بكلی طرد می‌كند.
ب) شرك در خالقیت
برخی از ملل، خدا را ذات بی‌مثل و مانند می‌دانستند و او را به عنوان یگانه اصل جهان می‌شناختند اما برخی مخلوقاتِ او را با او در خالقیت شریك می‌شمردند. مثلاً می‌گفتند خداوند مسئول خلقت «شُرور» نیست؛ شرور آفریده‌ی بعضی از مخلوقات است.[4] این گونه شرك كه شرك در خالقیت و فاعلیت است، نقطه‌ی مقابل توحید افعالی است. اسلام این گونه شرك را نیز غیر قابل گذشت می‌داند. البته شرك در خالقیت به نوبه‌ی خود مراتب دارد كه بعضی از آن مراتب، شرك خفی است نه شرك جلی؛ بنابراین موجب خروج كلی از جرگه‌ی اهل توحید و حوزه‌ی اسلام نیست.
ج) شرك صفاتی
شرك در صفات، به علت دقیق بودن مسأله، در میان عامه‌ی مردم هرگز مطرح نمی‌شود. شرك در صفات مخصوص برخی اندیشمندان است كه در این گونه مسائل می‌اندیشند، اما صلاحیت و تعمّق كافی ندارند. اشاعره از متكلمین اسلامی دچار این نوع شرك شده‌اند. این نوع شرك نیز شرك خفی است و موجب خروج از حوزه‌ی اسلام نیست.[1] . علق / 6 و 7.
[2] . نمل / 14.
[3] . انبیاء / 22. قبلاً درباره‌ی مفاد این آیه‌ی كریمه بحث كردیم. برای تقریر و توضیح این برهان كه برهان «تمانع» نامیده می‌شود رجوع شود به پاورقی‌های جلد پنجم اصول فلسفه و روش رئالیسم.
[4] . بدبختی‌ها، كژی‌ها، عیب‌ها و نقص‌ها و خلاصه همه‌ی حوادث و وقایع نامطلوب را در اصطلاح «شُرور» می‌گویند. در نحوه‌ی انتساب شرور به خداوند بحث‌های مفصلی در كتاب دیگر مؤلف به نام عدل الهی شده است.
شهيد مطهري- با اندكي تلخيص از كتاب مجموعه آثار، ج2، ص119

منبع : سایت تفریحی پرشین بلژیک

موضوع : |